geloofsvoer.nl – voer voor gelovigen. Elke twee weken een blog of podcast van Dick en/of Renco. Lees en luister mee.

 

Schuldig (1)

een verkenning van het geweten

Renco las een filosofisch getint boek over schuld(gevoelens) dat hem tot nadenken aanzette. Het resultaat is een lange blog in twee bedrijven.
| Renco Schoemaker |

Op donderdagavond 15 september toog ik – zonder vrienden – naar het Dominicanenklooster voor een lezing door schrijfster en filosoof Jannah Loontjens, over de rol en betekenis van schuldgevoelens. Ze schreef daarover in 2021 een boek met de titel ‘Schuldig. Een verkenning van mijn geweten’ waarvan ik een gesigneerd exemplaar mee terug naar huis nam. Ik las het met veel herkenning en interesse.

Technische schuld

In mijn werk als adviseur informatiebeveiliging en privacy kom ik her en der de term ‘technische schuld’ tegen. En alhoewel ik dit werk al een paar jaar doe, moest ik de precieze betekenis daarvan alsnog opzoeken. Gelukkig vond ik hier een uitstekend artikel van een onbekende schrijver. Graag neem ik je even mee in de betekenis zonder dat het technisch wordt. Beloofd.

Ik quote uit voornoemd artikel:

Technische schuld […] is een manier om te verwijzen naar iets dat nog niet is opgelost en dat je door omstandigheden vooruitschuift als ‘een zorg voor later’.

In softwareontwikkeling staat technische schuld voor het prijskaartje dat je betaalt voor de extra inspanningen die je in de toekomst gaat moeten doen omdat je bewust of onbewust niet altijd gaat (of kan gaan) voor de beste of ideale oplossing.

De beste manier om technische schuld af te lossen, is door er geen te creëren, maar dat is zoals gezegd een quasi onmogelijke opdracht. Op een technische schuldenberg blijven zitten, is ook geen optie, net omdat het een rem op vooruitgang en innovatie zet.

Dit past naadloos op het steeds terugkerende narratief van Loontjens wanneer ze schrijft over de lastigheid: zal haar moeder nu wel of niet uitnodigen voor de kerstdagen? Omstandigheden maken dat ze dit liever niet doet en het daarmee een jaar (of langer) uitstelt. Als consequentie heeft ze echter al bij voorbaat last van schuldgevoelens; er hangt een prijskaartje aan deze beslissing.

Dit voorbeeld illustreert hoe we aan de ene kant niet om schuldopbouw heen kunnen in ons dagelijkse, sociale verkeer en aan de andere kant die schuldopbouw niet grenzeloos is. Loontjens schrijft over dit alles natuurlijk vele malen aantrekkelijker en eloquenter (jaja) dan ik:

Zodra ik nadenk over de mogelijkheid de waarheid te spreken, stuit ik op een dubbel schuldbewustzijn: ten eerste een schuldgevoel dat opspeelt als ik me voorstel dat ik de waarheid zou spreken zonder verzachtende inleidingen en subtiele verdraaiingen, zonder me moeite te getroosten misverstanden en onnodige kwetsuren te voorkomen. Ten tweede is er het schuldgevoel dat juist samengaat met die veinzerijen, met het diplomatieke, niet geheel eerlijke spreken, dat vooral ten doel heeft de situatie kalm en onder controle te houden, maar dat oprecht voelen, werkelijke tederheid, verhindert.

Tragisch, niet?

Schuldig (1)

“In dit besef, dat we ook iets anders hadden kunnen doen, is het geweten al vervat, het ligt aan de basis van de overpeinzing of we wel het juiste hebben gedaan. Als er geen besef zou zijn van de verschillende mogelijkheden waartussen we kunnen kiezen, zou er ook geen geweten zijn.”

Schuldgevoel: wat is het niet

Op zichzelf is schuldgevoel geen emotie, zo stelt Loontjens, omdat er het idee aan voorafgaat dat je ergens iets verkeerds hebt gedaan. Dat hoeft echter niet het geval te zijn. Emoties komen daarnaast veelal snel op en hebben betrekking op iets dat je (direct) raakt terwijl het (schuld)gevoel langzamer, indirecter en ook langduriger van aard is. Het woord schuld is afgeleid van ‘skul’ wat iets betekent als ‘moeten’ of ‘verplicht zijn’. Dat eerder genoemde prijskaartje, zeg maar. Belofte maakt schuld, nietwaar?

Bij schuld denk je al snel aan schaamte, maar schaamte heeft betrekking op jezelf. Schuldgevoel daarentegen komt voort uit een verantwoordelijkheidsgevoel voor een ander. In dat verantwoordelijkheidsgevoel kan je overigens snel doorslaan door in je doen en laten het (veronderstelde) gevoel van de ander in te calculeren en hem/haar daarmee juist te schofferen.

Spijt en schuld zijn ook geen synoniem. Spijt heb je doorgaans over een concrete gebeurtenis of gedacht in een bepaalde moment terwijl schuldbesef vager en abstracter is. Ongedefinieerd.  Schuldgevoel zonder spijt kan prima. Spijt wijst ons naar excuses om uiting te geven aan de spijt, maar excuses maken richting een ander voor jouw schuldgevoel lijkt onlogisch.

Door te stellen wat schuldgevoel níet is, wordt hopelijk duidelijker wat het wél is zonder dat de schrijfster zich hoeft te branden aan een bondige, eenduidige definitie. En ik dus ook niet ;-)

Van goden naar God

Alhoewel Loontjens zichzelf geen christen (of: religieus persoon) noemt is haar boek doorspekt van religieuze perspectieven op schuld. Als christelijke lezer kon ik deze ‘open omgang’ erg waarderen. De christelijke traditie heeft nu eenmaal veel te zeggen over dit begrip – for better or for worse. Nietzsche stelt dat de dominante rol van het geweten een puur christelijke invloed is met kerkvader Augustinus aan de wortel van de oerzonde die tot erfzonde verwerd.

Ze opent met de overgang van de Griekse goden naar het monotheïsme; de God van de joden is persoonlijk betrokken op mensen in tegenstelling tot de goden uit de oudheid. Maar gaandeweg is de mens daarmee steeds meer gaan ervaren hoe schuldig hij zelf is. Later schrijft ze dat schuldbewustzijn door gelovigen wordt bezien als een zelfreflecterend vermogen dat een uitingsvorm van de stem van God is. Die stem – dat schuldbewustzijn – komt uit mij en toch ook over mij (Heidegger). Subject-object verwarring.

Kierkegaard stelt dat werkelijke onschuld alleen kan bestaan in onwetendheid. Zodra je je bewust ben van de verschillende mogelijkheden en de aantrekkelijke kanten van die mogelijkheden weegt, vangt de zondigheid al aan. De angst is het duizelen van de vrijheid.

Vrije wil

Nadenken over schuld kan niet zonder daarin het (on)bestaande van de vrije wil te betrekken. Is het immers niet de mogelijkheid tot keuzes maken die leidt tot schuld? Graag neem ik hierbij de quote van Hannah Arendt over uit het boek:

De toetssteen van een vrije daad – zoals beslissingen om ’s morgens op te staan of ’s middags te gaan wandelen, maar ook meer belangrijke beslissingen waarmee we onszelf binden voor de toekomst – ligt altijd het besef dat we ook niet hadden kunnen doen wat we gedaan hebben.

Loontjens verwoordt:

In dit besef, dat we ook iets anders hadden kunnen doen, is het geweten al vervat, het ligt aan de basis van de overpeinzing of we wel het juiste hebben gedaan. Als er geen besef zou zijn van de verschillende mogelijkheden waartussen we kunnen kiezen, zou er ook geen geweten zijn.

De vrije wil en daarmee samenhangende individuele verantwoordelijkheid lijkt echter op gespannen voet te staan met het geloof in God. Meister Eckhart – waar ik mijzelf een reeks maandagochtend in verdiepte in datzelfde Dominicanenklooster – stelt daarover dat ‘een goed mens zijn wil zou moeten conformeren aan de goddelijke wil, zodat hij wil wat God wil: vandaar dat, als God gewild zou hebben dat ik zondig, ik niet zou moeten willen dat ik niet zou hebben gezondigd; dit is mijn echte berouw.’. Ze laat het bij de conclusie dat gewetenswroeging erg verwarrend kan zijn voor gelovigen om niet te ver af te wijken, vermoed ik. Jammer vond ik dat. Eckhart vertegenwoordigt immers geen grote schare christenen, meen ik.

Volgende week deel 2 van 2

Daar zal het gaan over last hebben van schuld(gevoelens), de bekenteniscultuur én verzoening.

Iets meer over auteur Renco Schoemaker

Renco is ruim 35 jaar, man en vader van twee. Hij was eerder jeugdouderling in zijn gemeente in Zwolle. Hij mag graag fietsen, hardlopen, tv series kijken en bloggen. Luistert tot slot graag naar harde christelijke herrie.

Categorieën

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

copyright © geloofsvoer - 2013- - powered by YOOtheme.

volg ons   —